Kamusal Mal Nedir? Bedavacılık Sorunu ve Piyasa Başarısızlığı

İktisatta bazı mal ve hizmetler özel mallardan farklı özelliklere sahiptir. Özellikle bir kişinin kullanımının başkasının kullanımını azaltmaması ve ödeme yapmayanları kullanımdan dışlamanın zor olması, kamusal mal kavramını ortaya çıkarır.

Kamusal malın iki temel özelliği

Saf kamusal mallar iki özellikle tanımlanır: rakipsizlik ve dışlanamama.

Rakipsizlik, bir kişinin maldan yararlanmasının başka bir kişinin yararlanabileceği miktarı azaltmaması anlamına gelir. Dışlanamama ise ödeme yapmayan kişileri kullanımdan uzak tutmanın teknik olarak zor veya maliyetli olmasıdır.

Bedavacılık sorunu nedir?

Bir kişi ödeme yapmasa bile kamusal maldan yararlanabiliyorsa, maliyete katılmadan fayda elde etmeyi tercih edebilir. Buna bedavacılık sorunu denir. Çok sayıda kişi aynı şekilde davrandığında özel firmaların bu malı yeterli ölçüde üretmesi zorlaşabilir.

Kamusal mal ile ortak kaynak aynı şey değildir

Bu iki kavram sık karıştırılır. Ortak kaynaklarda dışlama zor olabilir ancak tüketimde rekabet vardır. Örneğin aşırı kullanılan bir balıkçılık alanı herkesin erişimine açık olabilir fakat bir kişinin avladığı balık diğerlerinin kullanabileceği miktarı azaltır.

Kamusal mallarda ise ideal durumda hem dışlama zordur hem de tüketim rakipsizdir.

Kulüp malları ve özel mallar

Özel mallarda hem dışlama mümkündür hem de tüketim rekabetçidir. Kulüp mallarında ise dışlama mümkün olabilir ancak kapasite dolana kadar tüketim büyük ölçüde rakipsiz kalabilir. Ücretli dijital yayın hizmetleri veya üyelik sistemleri bu yapıya yaklaşan örneklerdir.

Neden piyasa başarısızlığı oluşabilir?

Bedavacılık nedeniyle bireylerin gerçek ödeme isteği piyasada görünmeyebilir. Böylece özel piyasa, toplumun toplam faydasına göre yetersiz üretim yapabilir. Bu nedenle kamusal malların finansmanı ve sunumu kamu ekonomisinin temel inceleme alanlarından biridir.

Kamusal mal her zaman devlet tarafından mı üretilir?

Hayır. Bir malın kamusal mal olması ekonomik özelliğini ifade eder; üreticisinin mutlaka devlet olması gerekmez. Devlet, özel sektör, sivil toplum veya karma modeller aracılığıyla sunum yapılabilir. Asıl mesele finansman ve kullanımda bedavacılık sorununu nasıl yöneteceğidir.

Görsel: Alan Villasenor / Unsplash