Bir ekonomik karar bazen yalnızca kararı veren kişiyi veya firmayı değil, işlemin tarafı olmayan üçüncü kişileri de etkiler. Bu etki piyasa fiyatlarına tam olarak yansımıyorsa iktisatta buna dışsallık denir.
Negatif dışsallık nedir?
Bir faaliyetin üçüncü kişilere maliyet yüklemesi negatif dışsallıktır. Üretim sırasında oluşan hava kirliliği, gürültü veya trafik yoğunluğu sık verilen örneklerdir. Firma kendi özel maliyetini hesaplarken toplumun maruz kaldığı tüm zararı dikkate almayabilir.
Bu durumda sosyal maliyet, özel maliyetten daha yüksek olabilir. Sonuç olarak piyasa, toplumsal açıdan etkin kabul edilen düzeyden daha fazla üretim gerçekleştirebilir.
Pozitif dışsallık nedir?
Bir faaliyet üçüncü kişilere karşılıksız fayda sağlıyorsa pozitif dışsallık ortaya çıkar. Eğitim, bilgi üretimi veya bazı koruyucu sağlık uygulamalarının toplum geneline yayılan yararları buna örnek gösterilir.
Pozitif dışsallıkta bireyin elde ettiği özel fayda, toplumun toplam faydasından daha düşük olabilir. Bu nedenle piyasa söz konusu faaliyeti toplumsal açıdan arzu edilen düzeyin altında üretebilir.
Özel maliyet ile sosyal maliyet farkı
Özel maliyet, kararı alan kişinin veya firmanın doğrudan üstlendiği maliyettir. Sosyal maliyet ise özel maliyete üçüncü kişilere yüklenen dışsal maliyetlerin eklenmesiyle düşünülür. Benzer biçimde özel fayda ile sosyal fayda da birbirinden farklı olabilir.
Dışsallıklar nasıl azaltılabilir?
İktisat teorisinde dışsallıkları içselleştirmek için çeşitli araçlar tartışılır. Pigou tipi vergiler, sübvansiyonlar, doğrudan düzenlemeler, emisyon sınırları, devredilebilir izinler ve mülkiyet haklarının daha açık tanımlanması bunlardan bazılarıdır.
Coase yaklaşımı ise mülkiyet haklarının açık, işlem maliyetlerinin düşük ve tarafların pazarlık yapabildiği bazı koşullarda özel anlaşmaların dışsallık sorununu azaltabileceğini vurgular. Ancak gerçek hayatta çok sayıda taraf, yüksek işlem maliyetleri ve bilgi sorunları bu süreci zorlaştırabilir.
Neden önemlidir?
Dışsallıklar, piyasa fiyatlarının tüm toplumsal maliyet ve faydaları yansıtmadığı önemli bir piyasa başarısızlığı türüdür. Sorunun doğru analiz edilebilmesi için önce etkinin kimlere yayıldığı ve bu etkinin fiyat sisteminin dışında kalıp kalmadığı belirlenmelidir.
Görsel: Chris LeBoutillier / Unsplash
Hiç Yorum Yok