İktisat derslerini, ekonomi haberlerini ve mali gelişmeleri daha iyi anlamak için bazı temel kavramları bilmek gerekir. Aşağıdaki sözlük, eski İktisat Bilgisi blogundaki “Önemli İktisat Terimleri” ve “Ekonomi Sözlüğü” başlıklarından hareketle güncel site için yeniden hazırlanmıştır.
Alternatif maliyet
Bir tercih yapıldığında vazgeçilen en iyi ikinci seçeneğin değeridir. Bir kaynağın bir alanda kullanılması, başka bir kullanım imkanından vazgeçilmesi anlamına gelir.
Arz
Üreticilerin belirli fiyat seviyelerinde piyasaya sunmak istedikleri mal veya hizmet miktarıdır.
Talep
Tüketicilerin belirli fiyat düzeylerinde satın almak istedikleri ve satın alma gücüne sahip oldukları mal veya hizmet miktarıdır.
Denge fiyatı
Arz edilen miktar ile talep edilen miktarın eşitlendiği fiyat düzeyidir. Piyasa mekanizmasının temel kavramlarından biridir.
Enflasyon
Fiyatlar genel seviyesinin sürekli artmasıdır. Tek bir ürünün fiyatının yükselmesi tek başına enflasyon anlamına gelmez.
Deflasyon
Fiyatlar genel seviyesinin sürekli düşmesi durumudur. Talep daralması ve ekonomik faaliyetlerde zayıflama ile birlikte görülebilir.
Dezenflasyon
Enflasyonun devam etmesine rağmen fiyat artış hızının yavaşlamasıdır. Örneğin yıllık enflasyonun %60’tan %40’a düşmesi, fiyatların gerilediği değil daha yavaş arttığı anlamına gelir.
Gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH)
Bir ülke sınırları içinde belirli bir dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin parasal değeridir. Ekonomik büyüklüğün temel göstergelerinden biridir.
Ekonomik büyüme
Bir ekonominin reel üretim kapasitesinin ve reel GSYH’sinin zaman içinde artmasıdır. Nominal büyüme ile reel büyüme birbirinden ayrılmalıdır.
İşsizlik
Çalışma isteği ve imkanına sahip olduğu halde iş bulamayan kişilerin durumunu ifade eder. İşsizlik oranı belirli tanımlar ve işgücü istatistikleri üzerinden hesaplanır.
Faiz
Paranın belirli bir süre kullanılması karşılığında ödenen bedeldir. Mevduat, kredi ve politika faizi gibi farklı faiz türleri bulunur.
Politika faizi
Merkez bankasının para politikası duruşunu yansıtan temel faiz oranıdır. Para piyasası faizleri, kredi koşulları, beklentiler ve döviz kuru üzerinden ekonomi üzerinde etkili olabilir.
Para politikası
Merkez bankasının fiyat istikrarı ve diğer yasal hedefleri doğrultusunda para ve finansal koşulları etkilemek için kullandığı araçların bütünüdür.
Maliye politikası
Kamu harcamaları, vergiler, transferler ve kamu borçlanması gibi araçlarla ekonomiyi etkileyen kamu politikalarıdır.
Bütçe açığı
Kamu gelirlerinin kamu harcamalarını karşılamaya yetmediği durumda ortaya çıkar. Açığın finansmanı borçlanma veya diğer kaynaklar yoluyla sağlanabilir.
Cari açık
Cari işlemler hesabının negatif olmasıdır. Mal ve hizmet ticareti, birincil gelir ve ikincil gelir hareketleri cari dengeyi etkiler.
Döviz kuru
Bir ülke parasının başka bir ülke parası cinsinden değeridir. Nominal ve reel döviz kuru kavramları birbirinden farklıdır.
Devalüasyon
Sabit veya yönetilen kur sistemlerinde ulusal paranın resmi değerinin yabancı paralar karşısında düşürülmesidir. Serbest kur sistemindeki günlük değer kaybı ile aynı kavram değildir.
Revalüasyon
Sabit veya yönetilen kur sisteminde ulusal paranın resmi değerinin yükseltilmesidir.
İhracat
Bir ülkede üretilen mal veya hizmetlerin yurt dışına satılmasıdır.
İthalat
Yurt dışında üretilen mal veya hizmetlerin ülkeye satın alınarak getirilmesidir.
Verimlilik
Belirli bir girdi miktarıyla ne kadar çıktı üretildiğini gösterir. İşgücü verimliliği, toplam faktör verimliliği gibi farklı ölçümleri bulunur.
Marjinal maliyet
Üretim miktarındaki bir birimlik artışın toplam maliyette yarattığı değişimdir.
Marjinal fayda
Bir mal veya hizmetten bir birim daha tüketmenin sağladığı ek faydadır.
Esneklik
Bir değişkendeki yüzdesel değişimin başka bir değişkende yarattığı yüzdesel tepkiyi ölçer. Talebin fiyat esnekliği en bilinen örneklerden biridir.
İkame mal
Birbirinin yerine kullanılabilen mallardır. Birinin fiyatındaki artış diğerine olan talebi artırabilir.
Tamamlayıcı mal
Birlikte kullanılan mallardır. Birinin fiyatındaki artış diğer mala olan talebi azaltabilir.
Tekel
Bir piyasada tek bir satıcının baskın olduğu piyasa yapısıdır. Rekabetçi piyasalardan farklı fiyatlama ve üretim sonuçları doğurabilir.
Oligopol
Az sayıda büyük firmanın piyasada önemli paya sahip olduğu piyasa yapısıdır. Firmaların kararları birbirini etkileyebilir.
Rekabetçi piyasa
Çok sayıda alıcı ve satıcının bulunduğu, tek bir firmanın piyasa fiyatı üzerinde sınırlı etkiye sahip olduğu piyasa yapısını ifade eder.
Dışsallık
Bir ekonomik faaliyetin, işlemin tarafı olmayan üçüncü kişilere maliyet veya fayda yaratmasıdır. Çevre kirliliği negatif dışsallığa örnek verilebilir.
Kamu malı
Tüketimde dışlanmanın zor olduğu ve bir kişinin tüketiminin diğerinin tüketimini azaltmadığı malları ifade eder. Ulusal savunma klasik örneklerden biridir.
Nominal değer ve reel değer farkı
Nominal değer cari fiyatlarla ölçülen değerdir. Reel değer ise fiyat değişimlerinin etkisi arındırılarak hesaplanır. Özellikle ücret, büyüme ve faiz değerlendirmelerinde bu ayrım önemlidir.
Satın alma gücü
Bir para biriminin satın alabildiği mal ve hizmet miktarını ifade eder. Enflasyon yükseldiğinde gelir aynı hızda artmıyorsa satın alma gücü azalabilir.
Resesyon
Ekonomik faaliyette belirgin ve yaygın daralma dönemini ifade eder. Teknik tanımlar ülke ve kuruma göre farklılaşabilir.
Stagflasyon
Yüksek enflasyon ile ekonomik durgunluk ve işsizliğin aynı dönemde görülmesi durumudur.
Likidite
Bir varlığın değerinde önemli kayıp olmadan hızlı şekilde paraya çevrilebilme derecesidir.
Sermaye
Üretimde kullanılan makine, ekipman, altyapı ve benzeri üretim araçlarını ifade edebilir. Finansal bağlama göre kavramın anlamı değişebilir.
Fırsat maliyetini neden bilmek gerekir?
İktisadın temelinde kıt kaynaklarla seçim yapmak vardır. Bu nedenle yalnızca yapılan tercihin maliyetine değil, vazgeçilen alternatifin değerine de bakmak gerekir. İşletme yatırımları, kamu harcamaları ve bireysel kararlar bu çerçevede değerlendirilebilir.
Not: Bu sözlük öğretici ve genel amaçlıdır. İstatistiksel ve hukuki tanımlar kurumlara göre teknik ayrıntılar içerebilir; resmî işlemlerde ilgili kurumun güncel tanımı esas alınmalıdır.
Hiç Yorum Yok